مینای دندان، که لایه خارجی دندان را میسازد، فاقد عصب است و بنابراین تراش دادن آن معمولاً دردی ایجاد نمیکند (فقط ممکن است احساس فشار یا کشیدگی حس شود). فرزهای دندانپزشکی ابزارهای چرخنده و کوچکی هستند که برای انجام اعمالی چون تراش دادن ، برداشتن مواد ترمیمی و صاف کردن سطح دندان و مواد پرکننده استفاده میشوند.
فرزها بر اساس کد ایزو (ISO Code) از ۵ منظر مختلف قابل دستهبندی هستند:
- براساس جنس (Material)
- بر اساس میله (Shank)
- بر اساس شکل (Shape)
- بر اساس زبری (Grit)
- بر اساس قطر سری (Head Diameter)
۱. انواع فرزها بر اساس جنس (Material)
جنس فرز، نقشی حیاتی در تعیین کارایی و طول عمر آن دارد. در گذشته فرزها فقط از جنس آهن ساخته میشدند، اما امروزه چهار گزینه اصلی برای انتخاب وجود دارد:
فرز الماسه (Diamond Bur)
این فرزها برای برش سختترین قسمت بدن انسان یعنی مینای دندان استفاده میشود. بدنه این فرز از استیل ساخته شده و سطح سری آن با تراشه یا پودر الماس پوشانده میشود. این لایه معمولاً از پودر الماس مصنوعی تهیه میشود. فرزهای با لایه الماس طبیعی کیفیت بالاتری دارند اما قیمت بسیار بالای آنها باعث محدودیت در استفاده شده است.
فرز کارباید (Carbide Bur)
فرزهای کارباید که از فلز تنگستن (Tungsten) ساخته میشوند، یکی از جایگزینهای پیشرفته برای فرزهای آهنی قدیمی هستند. این فرزها حدود ۳ برابر سختتر از فرزهای استیل هستند و به دلیل پوشش خاص خود، ماندگاری بسیار بالایی نیز دارند.
فرز سرامیکی (Ceramic Bur)
استفاده از این فرزها به خصوص برای پرداخت و کار روی نواحی که در آنها از مواد مصنوعی استفاده شده، توصیه میشود. این فرزها در هنگام کار داغ نمیشوند، بنابراین احتمال سوختگی دندان بیمار در اثر حرارت بسیار پایین است.
فرز استیل (Steel Bur)
فرزهای استیل کمهزینهترین راه برای تراشیدن دنتین دندان و آمادهسازی حفرهها هستند. این فرزها نسبت به کارباید منعطفتر، محکمتر و پرسرعتتر هستند. همچنین، احتمال شکنندگی آنها نسبت به سایر انواع کمتر است.
۲. انواع فرزها بر اساس میله (Shank)
دومین روش برای دستهبندی فرزهای دندانپزشکی، بر اساس ساختار میله یا شنک (Shank) آنها است که به سادگی تعیین میکند فرز باید به کدام نوع از ابزارهای چرخنده (توربین، آنگل یا هندپیس مستقیم) متصل شود.
| نوع فرز | سرعت چرخش | قطر میله | ویژگیهای اتصال و کاربرد |
| فرزهای توربین | حدود ۳۰۰۰۰۰ دور بر دقیقه | ۱.۶ میلیمتر | این فرزها سریعترین ابزار روتاری در دندانپزشکی هستند و بصورت مستقیم به توربین (هندپیس سرعت بالا) متصل میشوند. |
| فرزهای آنگل | حدود ۴۰۰۰۰ دور بر دقیقه | ۲.۳۵ میلیمتر | در انتهای غیرفعال این فرزها، معمولاً شیار مشاهده میشود. این فرزها برای اتصال به آنگل (هندپیس سرعت کم با زاویه) استفاده میشوند. |
| فرزهای هندپیس | حدود ۲۰۰۰۰ دور بر دقیقه | ۲.۳۵ میلیمتر | قطر میله مشابه فرزهای آنگل است اما طول بیشتری نسبت به آنها دارند. این فرزها برای اتصال به هندپیس مستقیم استفاده میشوند. |
۳. انواع فرزها بر اساس شکل (Shape) 📏
تنوع ظاهری فرزهای دندانپزشکی بسیار زیاد است. در این بخش، تعدادی از پرکاربردترین اشکال معرفی شدهاند:
| شکل فرز | ویژگی | کاربردهای اصلی |
| توپی (Ball Bur) | پرکاربردترین نوع فرز | جهت زدودن جرمها، باز کردن دندان برای کارهای ترمیمی و جراحی و شکل دادن به اتاق پالپ پس از پالپوتومی استفاده میشود. |
| استوانهای (Cylindrical Bur) | دارای سه نوع سرصاف، سرگرد و نوکدار | نوع سرصاف آن برای شکل دادن به گوده (Groove) در کراونهای سرامیکی استفاده میشود. |
| مخروطی (Conical Bur) | دارای دو نوع سرصاف و سرگرد | برای آمادهسازی اینلی/انله (Inlay) و ایجاد گوده (Chamfer) استفاده میشود. |
| مخروطی برعکس (Inverted Cone Bur) | برای کار در حفرههای دندانی و شکل دادن به ناحیه اکلوزال (Occlusal) (سطح جونده) استفاده میشود. | |
| شعلهای (Flame Bur) | برای ایجاد شیارهای ظریف باکالی (لبی) یا لینگوالی (زبانی) در جراحیها بسیار مناسب است. | |
| چرخی (Wheel Bur) | برای شکل دادن به ناحیه اکلوزال یا ایجاد حفرههای عمیق در دندان گزینه مناسبی است. |
۴. انواع فرزها بر اساس زبری (Grit)
زبری فرزها بر اساس کدهای رنگی و میزان سختی ذرات الماسه یا کارباید روی سطح آنها مشخص میشود. این رنگها نشاندهنده میزان تراش و پرداخت (پولیش) فرز هستند.
- Super Coarse: این فرزها با رنگ مشکی مشخص میشوند و بالاترین قدرت تراش را دارند.
- Coarse: فرزهای با رنگ سبز، برای تراشهای سنگین و سریع در مواد سخت به کار میروند.
- Medium: فرزهای با رنگ آبی، استانداردترین و پرکاربردترین فرزها برای تراش عمومی دندان و مواد ترمیمی هستند.
- Fine: این فرزها با رنگ قرمز مشخص میشوند و برای اتمام کار و تراشهای دقیقتر استفاده میشوند.
- Super Fine: فرزهای با رنگ زرد، برای پولیش و صاف کردن سطوح با کمترین آسیب به بافت استفاده میشوند.
- Ultra Fine: فرزهای با رنگ سفید یا گاهی شفاف، برای پرداخت نهایی و ایجاد بالاترین درخشندگی به کار میروند.
۵. انواع فرزها بر اساس قطر سری (Head Diameter)
قطر سری فرز (قسمت فعال) از دیگر فاکتورهای مهم در طبقهبندی است. هر فرز یک کد ISO دارد که دو یا سه رقم انتهایی آن نشاندهنده قطر سری فرز بر حسب دهم میلیمتر است.
فرزهای با قطر کم (سری کوچک) معمولاً برای کارهای دقیق و ظریف یا دسترسی به نواحی تنگ استفاده میشوند، در حالی که فرزهای با قطر بزرگ (سری بزرگ) برای تراشهای حجیم و سریع به کار میروند.