دستگاه اتوکلاو دندانپزشکی

اهمیت حیاتی استریلیزاسیون ابزار و تجهیزات

در کلیه مراکز خدماتی اعم از بهداشتی، درمانی و حتی زیبایی، اهمیت استریلیزاسیون ابزار غیرقابل انکار است. به همین دلیل، مجموعه‌هایی نظیر کلینیک‌های دندانپزشکی، آزمایشگاه‌ها و بیمارستان‌ها، همگی نیازمند یک ضرورت فنی به نام دستگاه اتوکلاو هستند. تهیه اتوکلاو یا همان دستگاه استریل‌کننده بخار، به علت هزینه قابل توجه، پیچیدگی عملکردی و کمبود اطلاعات فنی در میان خریداران، غالباً با چالش‌هایی همراه است. هدف از این نوشتار، ارائه توضیحات مختصری درباره دستگاه اتوکلاو و سپس ارائه یک راهنمای جامع برای خرید این تجهیزات است.

اتوکلاو، وسیله‌ای تخصصی است که برای استریل کردن طیف وسیعی از ابزارها در تجهیزات جراحی و دندانپزشکی به کار می‌رود. استریلیزاسیون با استفاده از بخار و گاز اتیلن اکساید از روش‌های رایج است که اتوکلاو به عنوان ابزار اصلی آن عمل می‌کند. اتوکلاوهای کنونی در کلاس‌ها، اندازه‌ها و مدل‌های متفاوتی عرضه می‌شوند. نسل جدید این دستگاه‌ها نسبت به نمونه‌های قدیمی کوچکتر، سریع‌تر و هوشمندتر شده‌اند که این پیشرفت، لزوم آشنایی کامل با ویژگی‌های مهم آن‌ها را برای انتخاب مناسب‌ترین و کاربردی‌ترین دستگاه برای محیط کاری دوچندان می‌کند.

فرآیند استریل کردن اتوکلاو

سیکل استریلیزاسیون در اتوکلاو را می‌توان بصورت زیر شرح داد:

پس از قرار دادن ابزار، درب محفظه بسته شده و لوله‌های پیرامون چمبر شروع به گرم کردن آن می‌کنند. در این گام حیاتی، هوای داخل محفظه تخلیه می‌شود زیرا وجود هوا به شدت مانع از نفوذ کامل بخار به داخل تجهیزات شده و کارایی استریل را کاهش می‌دهد. در نتیجه، هوای درون چمبر با بخار آب جایگزین شده و دما و فشار شروع به افزایش می‌کنند. گرم شدن محفظه و افزایش فشار تا دستیابی به دما و فشار مورد نیاز ادامه پیدا می‌کند. در این لحظه، فرآیند استریل شدن شروع می‌شود.‍ پس از استریل، مرحله تخلیه فشار آغاز می‌شود. در این مرحله فشار بالا از محفظه خارج می‌شود. این مرحله آغازگر مرحله خشک کردن است. در این مرحله ابزارها برای مدت زمان تعیین‌شده‌ای خشک می‌شوند و فشار داخلی به فشار اتمسفر محیط باز می‌گردد. در پایان سیکل چمبر اتوکلاو دوباره از هوا پر می‌شود. در این مرحله کار دستگاه به اتمام رسیده و می‌توان درب آن را باز نمود. در این مرحله، چمبر هنوز دمای نسبتاً بالایی دارد. دیاگرام زیر نحوه عملکرد سیکل اتوکلاو را نمایش می‌دهد:

ابعاد، سیکل‌ها و طراحی محفظه اتوکلاو

پس از انتخاب نوع اتوکلاو متناسب با محیط و فعالیت کاری، باید سایر ویژگی‌های فنی دستگاه مورد بررسی قرار گیرند.

۱. سایز و ابعاد اتوکلاو

انتخاب ابعاد دستگاه باید با در نظر گرفتن اندازه فضای کاری، حجم فعالیت و تعداد ابزاری که باید استریل شوند، صورت گیرد. همچنین، باید فضای خالی کافی برای تهویه مناسب در اطراف دستگاه وجود داشته باشد.

۲. سیکل‌های کاری (برنامه‌های استریل)

سیکل‌های کاری اتوکلاو متناسب با نوع بسته‌بندی ابزار و سرعت مورد نیاز برای استریل انتخاب می‌شوند:

۳. نوع محفظه (چمبر)

محفظه یا چمبر مکانی است که ابزار در آن قرار می‌گیرد و در دو شکل مکعبی و استوانه‌ای تولید می‌شود.

• محفظه مکعبی: در حجم برابر، ظرفیت بارگذاری ابزار بیشتری نسبت به چمبرهای استوانه‌ای دارد.
• محفظه استوانه‌ای: اگرچه برخی تمایل به استفاده از این مدل‌ها به دلیل شباهت به طرح‌های اولیه دارند، اما از دیدگاه علمی در محفظه‌های استوانه‌ای به دلیل عدم وجود گوشه‌های بسته، احتمال باقی ماندن میکروارگانیسم‌ها و ساختارهای پروتئینی کمتر است و فرآیند از بین بردن آن‌ها ساده‌تر صورت می‌گیرد.

۴. تعداد سینی‌ها و بارگذاری ابزار

یکی از نکات ضروری در استریل، چیدن ابزار با فاصله درون چمبر است تا بخار به درستی به تمام زوایا نفوذ کند. بنابراین، تعداد سینی‌های موجود در محفظه، به ویژه در مراکز شلوغ اهمیت زیادی دارد، زیرا تعداد بیشتر سینی‌ها، امکان بارگذاری همزمان ابزار بیشتر و افزایش سرعت کار را فراهم می‌کند.

قطعات و استانداردهای ساخت

کلیه اجزای اتوکلاو باید با استانداردهای بین‌المللی و داخلی مطابقت داشته باشند.

• جنس چمبر (محفظه): محفظه اتوکلاو باید از مواد خاصی مانند فولاد ضدزنگ، فولاد کربن‌دار (ساده یا روکش نیکل)، آلیاژ مس نیکل، مس و آلومینیوم ساخته شود. تولیدکننده باید جنس محفظه را به وضوح ذکر کند.
• درب و واشرها: واشرهای تنظیم درب باید حتما نصب شده و اهرم‌های درب طوری طراحی شوند که به قطعات زیرین دستگاه فشار وارد نکنند. همچنین، درب باید حتما قابلیت باز و بسته شدن به صورت دستی را نیز داشته باشد.
• مولدهای بخار و لوله‌ها: مولدهای بخار باید طوری نصب شوند که دسترسی به آن‌ها آسان باشد. لوله‌ها و اتصالات بین مولدها و محفظه باید از جنس مس باشند.
• مدل‌های ایستاده: اتوکلاوهای ایستاده فقط باید یک درب از بالا داشته باشند و استفاده از درب دوم (به جز در موارد بسیار خاص) استاندارد نیست.

محدودیت‌های ضخامت دیواره چمبر

فیلتر آنتی باکتریال

اگر اتوکلاو انتخابی شما دارای فیلتر آنتی باکتریال باشد، بخار خارج شده از دستگاه فاقد هرگونه باکتری و میکروب خواهد بود. این فیلتر باعث می شود تا آلودگی ها به محیط اطراف اتوکلاو نفوذ نکنند. این فیلترها باید هر ۳ ماه یک بار یا بعد از ۴۰۰ سیکل کاری تعویض شوند.

فیلتر آب و سیستم آب رسانی

آب استفاده شده برای اتوکلاو بهتر است آب مقطر باشد. برخی از اتوکلاوها دارای محفظه ای جدا برای آب مقطر هستند اما سایر آن ها مستقیما به آب شهری وصل می شوند. در این حالت دقت کنید که حتما اتوکلاو دارای فیلتر آب باشد. به طور کلی وجود این فیلتر به جز مزیت چیز دیگری ندارد و سعی کنید در هنگام خرید دستگاه، آن را فراموش نکنید.

در ضمن تمامی اتوکلاوها باید دارای محفظه ای برای جمع آوری آب درون اتوکلاو باشند. بخار درون اتوکلاو پس از پایان فرایند استریل خنک شده و به آب تبدیل می شود. این آب باید درون محفظه ای جداگانه جمع آوری شود.

سیستم کنترل نشت بخار

اتوکلاوها باید دارای سیستم کنترل نشت بخار باشند تا در صورت نشت به موقع اپراتور دستگاه را با خبر کند. اگر دیگ بخار اتوکلاو دچار نشتی باشد، اتوکلاو نمی‌تواند وظیفه استریلیزاسیون خود را به درستی انجام دهد. در نظر داشته باشید که حتی با وجود سیستم کنترل نشتی، لازم است اتوکلاو هر چندوقت یک بار از این بابت بررسی شود. گاهی اوقات این نشتی می تواند به دلیل واشر دستگاه باشد. این واشر ممکن است خراب شده باشد یا فشار پشت آن افت کرده باشد. در هر دو حالت نیاز به روانکاری آن دارید. 

گارانتی و خدمات پس از فروش

تمام ابزار و تجهیزات چه در مطب دندانپزشکی و چه در هر محیط کاری دیگری ممکن است با خرابی و نقص فنی رو به رو شوند. این موضوع خصوصا در مورد دستگاهی مانند اتوکلاو که قیمت بسیار بالایی دارد اهمیت ویژه ای دارد. بنابراین حتما در زمان خرید از مدت زمان و شرایط  گارانتی و خدمات پس از فروش آن مطمئن شوید.